Bậc Trung học cơ sở thường được xem là giai đoạn trẻ đã đủ tự giác để tự chịu trách nhiệm cho việc học của mình. Sau nhiều năm học tiểu học với sự kèm cặp sát sao, không ít phụ huynh tin rằng con đã có nền tảng, đã quen với việc học hành và có thể tự xoay xở tốt hơn.
Tuy nhiên, trên thực tế, THCS lại là một trong những giai đoạn nhạy cảm và dễ tổn thương nhất trong hành trình học tập của trẻ, khi các em phải cùng lúc đối diện với những thay đổi mạnh mẽ về tâm sinh lý, môi trường học tập và áp lực vô hình từ kỳ vọng của người lớn. Chính vì vậy, sự đồng hành đúng cách trong giai đoạn này trở nên đặc biệt quan trọng.
Bậc Trung học cơ sở – không chỉ là một lần “chuyển cấp”
Trong hệ thống giáo dục, việc chuyển từ tiểu học lên Trung học cơ sở thường được hiểu như một bước chuyển mang tính kỹ thuật: thay đổi chương trình học, thay đổi cách đánh giá và làm quen với môi trường mới. Nhưng nếu nhìn từ góc độ phát triển của học sinh, đây lại là một bước ngoặt lớn hơn rất nhiều. Ở giai đoạn này, trẻ không chỉ “đổi lớp” hay “đổi thầy cô”, mà đang bước vào một thời kỳ chuyển đổi sâu sắc cả về thể chất, tâm lý lẫn nhận thức.
Thầy Đỗ Mạnh Hùng cho rằng, một trong những sai lầm phổ biến của người lớn là đánh giá thấp mức độ phức tạp của giai đoạn THCS. Khi nhìn thấy con đã học xong tiểu học, biết làm bài tập, biết tự học ở mức độ nhất định, nhiều phụ huynh cho rằng con đã “lớn”. Thế nhưng, sự “lớn” đó chủ yếu thể hiện ở bề ngoài, trong khi bên trong, trẻ vẫn đang loay hoay với rất nhiều thay đổi mà chính các em cũng chưa kịp hiểu rõ.
Những biến đổi tâm sinh lý âm thầm nhưng mạnh mẽ
Từ khoảng 10 đến 15 tuổi, học sinh bắt đầu bước vào giai đoạn tiền dậy thì và dậy thì. Đây là thời điểm cơ thể phát triển nhanh, cảm xúc trở nên thất thường hơn và nhu cầu khẳng định bản thân ngày càng rõ rệt. Trẻ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến cách người khác nhìn nhận mình, dễ nhạy cảm với lời nhận xét và dễ bị tổn thương trước những đánh giá tiêu cực.
Theo Thầy Đỗ Mạnh Hùng, ở độ tuổi này, nhiều học sinh chưa có đủ khả năng nhận diện và diễn đạt cảm xúc của mình. Các em có thể cảm thấy mệt mỏi, lo lắng hoặc mất tự tin, nhưng lại không biết vì sao mình có cảm giác đó. Khi không được hướng dẫn hoặc lắng nghe đúng cách, những cảm xúc tiêu cực này dễ bị dồn nén, ảnh hưởng trực tiếp đến tinh thần học tập và thái độ sống của trẻ.
Sự thay đổi toàn diện của môi trường học tập
Song song với những biến động nội tại, môi trường học tập của học sinh cũng thay đổi gần như hoàn toàn khi bước vào bậc Trung học cơ sở. Từ một lớp học quen thuộc với một giáo viên chủ nhiệm theo sát từng ngày, trẻ phải làm quen với nhiều thầy cô bộ môn, nhiều cách giảng dạy khác nhau và yêu cầu học tập cao hơn.
Kiến thức ở THCS trở nên trừu tượng hơn, đòi hỏi khả năng tư duy và tự học nhiều hơn. Thời gian học trên lớp dày đặc, tốc độ giảng bài nhanh và áp lực kiểm tra, đánh giá rõ ràng hơn. Với những học sinh chưa kịp thích nghi, sự thay đổi này dễ tạo ra cảm giác quá tải, đặc biệt khi các em thiếu sự hỗ trợ phù hợp trong giai đoạn đầu.
Khi kỳ vọng của người lớn trở thành áp lực vô hình
Một yếu tố quan trọng khác khiến giai đoạn THCS trở nên nhạy cảm chính là kỳ vọng từ phụ huynh. Sau nhiều năm đầu tư cho con ở bậc tiểu học, không ít cha mẹ mong muốn con tiếp tục duy trì hoặc nâng cao thành tích học tập. Kỳ vọng này, nếu được đặt đúng cách, có thể trở thành động lực. Nhưng nếu vượt quá khả năng thích nghi của trẻ, nó lại dễ biến thành áp lực vô hình.
Thầy Đỗ Mạnh Hùng cho rằng, vấn đề không nằm ở việc phụ huynh có kỳ vọng hay không, mà ở chỗ kỳ vọng đó có đi kèm với sự thấu hiểu và đồng hành hay không. Khi trẻ cảm thấy mình chỉ được công nhận qua điểm số, các em dễ rơi vào trạng thái lo sợ thất bại, né tránh thử thách và dần đánh mất sự tự tin.
Thực tế: học sinh THCS rất dễ “lệch nhịp”
Một trong những hệ quả phổ biến của việc thiếu đồng hành ở giai đoạn THCS là tình trạng học sinh bị lệch nhịp so với chương trình học. Ban đầu, đó có thể chỉ là vài bài chưa hiểu rõ, vài kiến thức nền tảng bị hổng. Nhưng theo thời gian, những lỗ hổng nhỏ này có thể tích tụ, khiến trẻ ngày càng khó theo kịp bài giảng.
Điều đáng nói là nhiều học sinh không nhận ra hoặc không dám thừa nhận mình đang gặp khó khăn. Ở độ tuổi này, các em thường ngại hỏi, ngại chia sẻ vì sợ bị đánh giá là kém hoặc làm phụ huynh thất vọng. Sự im lặng đó khiến vấn đề kéo dài và trở nên nghiêm trọng hơn.
Học nhiều hơn chưa chắc đã là giải pháp
Khi thấy con sa sút học tập, phản ứng quen thuộc của nhiều phụ huynh là cho con học thêm nhiều hơn hoặc thay đổi liên tục môi trường học. Dù xuất phát từ mong muốn tốt, nhưng theo Thầy Đỗ Mạnh Hùng, học nhiều chưa chắc đã học hiệu quả.
Chương trình giáo dục phổ thông hiện nay đã có khối lượng kiến thức lớn. Nếu trẻ chưa nắm vững nền tảng mà tiếp tục bị “nhồi” thêm kiến thức nâng cao, các em dễ rơi vào trạng thái quá tải, mệt mỏi và chán nản. Điều trẻ cần không phải là nhiều giờ học hơn, mà là một cách học phù hợp hơn.
Đồng hành cùng con – cần bắt đầu từ góc nhìn đúng
Theo Thầy Đỗ Mạnh Hùng, đồng hành cùng con ở bậc Trung học cơ sở trước hết là thay đổi góc nhìn về độ tuổi này. Đây không phải là giai đoạn phụ huynh có thể buông tay hoàn toàn, cũng không phải giai đoạn cần kiểm soát chặt chẽ. Đồng hành là sự hiện diện đúng lúc, giúp trẻ không phải một mình đối diện với những thay đổi lớn trong cuộc sống và học tập.
Sự đồng hành hiệu quả không nằm ở việc kèm cặp từng bài tập, mà ở việc tạo cho con cảm giác an toàn để chia sẻ, được lắng nghe khi gặp khó khăn và được hỗ trợ kịp thời khi cần.
Niềm tin – nền tảng của sự đồng hành
Một yếu tố cốt lõi trong quá trình đồng hành là xây dựng niềm tin. Trẻ cần tin vào khả năng của bản thân và cảm nhận được niềm tin từ gia đình, thầy cô. Khi niềm tin được củng cố, trẻ sẽ dám thử, dám sai và dám học lại.
Ngược lại, nếu trẻ thường xuyên bị so sánh hoặc chỉ được ghi nhận khi đạt thành tích cao, niềm tin vào bản thân sẽ dần suy giảm. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tinh thần học tập và sự phát triển lâu dài của trẻ.
Môi trường học tập an toàn – điều kiện để trẻ phát triển
Bên cạnh niềm tin, môi trường học tập đóng vai trò quyết định trong việc giúp trẻ vượt qua giai đoạn nhạy cảm này. Một môi trường học tập an toàn về mặt tâm lý là nơi trẻ được phép đặt câu hỏi, được thừa nhận những điểm chưa tốt và được khích lệ phát huy thế mạnh của mình.
Theo Thầy Đỗ Mạnh Hùng, khi trẻ học trong một môi trường mang tính đồng hành, các em không chỉ tiến bộ về kiến thức mà còn phát triển tư duy, tính cách và khả năng tự học – những năng lực quan trọng cho tương lai.
Đồng hành không chỉ cho hiện tại, mà cho cả hành trình dài
Giai đoạn Trung học cơ sở, vì thế, không nên được xem là một chặng đường trẻ phải tự vượt qua. Đây là giai đoạn cần sự đồng hành bền bỉ, linh hoạt và thấu hiểu từ người lớn. Khi được đồng hành đúng cách, trẻ không chỉ học tốt hơn, mà còn học được cách hiểu mình, tin mình và từng bước trưởng thành theo nhịp điệu riêng.
Và đó cũng chính là giá trị lâu dài nhất của sự đồng hành trong hành trình học tập của mỗi đứa trẻ.
Truy cập Blog NovaTeen để biết thêm những kiến thức hữu ích trong hành trình cùng con phát triển nhé!
