Dạy trẻ THCS kiểm soát cảm xúc | NovaTeen

Đằng sau những cánh cửa đóng sập: Dạy con tuổi dậy thì làm chủ cảm xúc bằng sự thấu cảm

Bữa cơm tối đang diễn ra bình thường, bỗng dưng con buông đũa, mặt hầm hầm dậm chân đi lên phòng chỉ vì một câu trêu đùa rất nhỏ của bố. Hoặc một buổi sáng, con bật khóc nức nở, xé nát tờ giấy nháp chỉ vì không giải được một bài toán hình.

Là cha mẹ, phản xạ tự nhiên của chúng ta thường là bực mình và bối rối. Chúng ta buông những câu cửa miệng: Có thế mà cũng cáu, Nín ngay, lớn rồi mà động tí là khóc, hoặc Ăn nói với bố mẹ thái độ kiểu gì đấy.

Chúng ta khao khát tìm ra một phương pháp để dạy trẻ THCS kiểm soát cảm xúc, để con trở lại làm một đứa trẻ ngoan ngoãn, dễ bảo như ngày học Tiểu học. Nhưng chúng ta lại quên mất một sự thật sinh học cốt lõi: Con không cố tình chống đối bạn. Con thực sự đang bị nhấn chìm trong một cơn bão cảm xúc mà chính con cũng không hiểu nổi.

Hôm nay, hãy cùng dỡ bỏ những định kiến cũ kỹ về việc giáo dục cảm xúc. Chúng ta sẽ cùng nhau tìm cách làm bạn với “con quái vật” mang tên tuổi dậy thì, thay vì tìm cách tiêu diệt nó.

Cơn bão sinh học và sự hàm oan của tuổi dậy thì

Để thấu cảm với con, cha mẹ cần hiểu về cấu trúc não bộ của trẻ lứa tuổi 12 – 15.

Trong giai đoạn này, hạch hạnh nhân (Amygdala) – trung tâm xử lý cảm xúc, bản năng và nỗi sợ hãi – phát triển với tốc độ vũ bão. Trong khi đó, thùy trán (Prefrontal Cortex) – khu vực chịu trách nhiệm tư duy logic, đánh giá hậu quả và kiểm soát xung động – lại phát triển rất chậm, phải đến năm 25 tuổi mới hoàn thiện.

Nói một cách dễ hiểu, não bộ của một đứa trẻ cấp 2 giống như một chiếc siêu xe có động cơ đua công suất lớn (cảm xúc mãnh liệt) nhưng lại được trang bị hệ thống phanh của một chiếc xe đạp (khả năng kiểm soát yếu kém). Khi có một mồi lửa nhỏ, cảm xúc của con sẽ bùng lên dữ dội trước khi lý trí kịp can thiệp. Việc con cáu gắt, khóc lóc hay đóng sập cửa là một phản ứng sinh học, không phải là thước đo đạo đức hay sự hư hỏng.

Cái bẫy của sự “Kìm nén” mang danh “Kiểm soát”

Sai lầm lớn nhất của giáo dục truyền thống là đánh đồng việc kiểm soát cảm xúc với việc che giấu cảm xúc. Chúng ta dạy con trai Đàn ông con trai không được khóc. Chúng ta dạy con gái Con gái phải nhỏ nhẹ, cấm được tức giận lớn tiếng.

Khi bị cấm đoán bộc lộ, những cảm xúc tiêu cực như buồn bã, thất vọng, tức giận,… không hề biến mất. Chúng chỉ bị nén lại vào một góc sâu hơn trong tâm hồn. Sự kìm nén độc hại này chính là nguyên nhân dẫn đến chứng rạch tay tự hại, trầm cảm, hoặc những hành vi bạo lực học đường bùng phát sau này. Con đập phá đồ đạc hay đánh bạn, thực chất là vì cảm xúc bên trong đã quá ngưỡng chịu đựng.

Góc nhìn mới từ thầy Đỗ Mạnh Hùng – Chuyển từ “Kiểm soát” sang “Làm chủ”

Trong hành trình đồng hành cùng thế hệ trẻ, thầy Đỗ Mạnh Hùng – Chủ tịch Hội đồng quản trị NovaEdu – đã đưa ra một lăng kính tiếp cận hoàn toàn khác biệt về trí tuệ cảm xúc (EQ). Thầy cho rằng, dùng từ kiểm soát đôi khi mang sắc thái áp đặt. Điều chúng ta cần dạy các con là năng lực làm chủ.

Cảm xúc là dòng nước lũ, gia đình là không gian điều tiết

Theo thầy Hùng, cảm xúc của tuổi dậy thì mang một nguồn năng lượng khổng lồ. Cảm xúc của các con giống như một dòng nước lũ đang cuồn cuộn chảy. Nếu cha mẹ cố tình xây những con đập định kiến để chắn lại, nước sẽ phá vỡ đê và gây ra thảm họa. Cách duy nhất là khơi thông dòng chảy, tạo ra một môi trường đủ an toàn để con được phép hờn giận, được phép sai và tự điều chỉnh.

Ở đây, yếu tố Môi trường lại một lần nữa được nhấn mạnh. Một môi trường gia đình tích cực không phải là nơi lúc nào cũng rộn rã tiếng cười và không có cãi vã. Môi trường tích cực là nơi con được phép bộc lộ một bộ mặt xấu xí nhất, một cơn tức giận tồi tệ nhất mà không sợ bị cha mẹ miệt thị hay đuổi ra khỏi nhà.

Khi con biết rằng gia đình là một vùng trũng an toàn để đón nhận mọi dòng chảy cảm xúc, con sẽ không cần phải gồng mình chống trả. Sự bình yên nội tại sẽ tự động xuất hiện.

Nhận diện bản thân thay vì phán xét ngoại cảnh

Thêm một góc nhìn sâu sắc nữa từ NovaTeen: Sự thành công của một cá nhân phụ thuộc rất lớn vào khả năng tự nhận thức. Thay vì dạy con cách nuốt cục tức vào trong, hãy dạy con cách gọi tên nó. Thầy Đỗ Mạnh Hùng hướng tới việc giúp các con hiểu rõ bản thể của mình: Con đang tức giận vì bạn nói xấu con, hay con đang tức giận vì sự tự tôn của chính con bị tổn thương?

Khi một đứa trẻ học được cách bóc tách nguyên nhân sâu xa của cảm xúc, con sẽ chuyển từ trạng thái nạn nhân (đổ lỗi cho hoàn cảnh) sang trạng thái người làm chủ (chịu trách nhiệm cho phản ứng của mình).

Nghệ thuật đồng hành – 4 bước giúp con làm chủ cảm xúc

Biết là phải khơi thông, nhưng khơi thông thế nào khi con đang gào thét? Dưới đây là bản đồ hành động thực chiến dành cho cha mẹ.

Bước 1: Cha mẹ phải tự đeo mặt nạ oxy cho mình trước

Nguyên tắc an toàn trên máy bay: Hãy tự đeo mặt nạ dưỡng khí cho mình trước khi đeo cho trẻ em. Trong tâm lý học cũng vậy. Khi cơn bão cảm xúc của con ập tới, nếu cha mẹ cũng cuống cuồng tức giận, hai cơn bão va vào nhau sẽ tạo thành lốc xoáy phá hủy mọi thứ. Hãy hít một hơi thật sâu. Lùi lại một bước. Tự nhủ trong đầu: Con đang gặp khó khăn, chứ con không cố tình làm khó mình. Sự điềm tĩnh của bạn chính là mỏ neo giữ con lại.

Bước 2: Kỹ thuật phản chiếu (Mirroring) và Chấp nhận

Đừng vội khuyên răn hay mắng mỏ. Hãy làm một tấm gương phản chiếu lại trạng thái của con bằng sự đồng cảm. Nếu con vứt sách vở vì làm sai, đừng nói Sao con hư thế. Hãy nói: Mẹ thấy con đang rất bực bội và thất vọng vì bài toán này. Nó thực sự khó đúng không? Việc được người lớn xác nhận cảm xúc sẽ làm giảm ngay 50% sự kích động trong não bộ của trẻ. Con cảm thấy: À, mẹ hiểu mình.

Bước 3: Cho con một “Trạm dừng nghỉ”

Hãy cho phép con có thời gian để hạ nhiệt. Bạn có thể nói: Bố thấy bây giờ cả hai bố con mình đều đang nóng. Bố sẽ ra ngoài 15 phút để con ở một mình. Khi nào con bình tĩnh lại, chúng ta sẽ nói chuyện. Việc tạo ra một khoảng không gian trống giúp thùy trán của con có thời gian khởi động lại, giành lại quyền kiểm soát từ hạch hạnh nhân.

Bước 4: Đồng kiến tạo giải pháp

Chỉ khi cơn bão đã tan, hai bên mới bắt đầu phân tích vấn đề. Hãy hỏi con: Lúc nãy điều gì làm con tức giận đến mức mất kiểm soát như vậy? Lần sau nếu gặp chuyện tương tự, con nghĩ mình có thể phản ứng cách nào khác tốt hơn không? Hãy để con tự đưa ra các phương án. Khi con tự nghĩ ra giải pháp, con sẽ có xu hướng tuân thủ nó vào những lần sau, vì đó là sự lựa chọn của con chứ không phải mệnh lệnh của cha mẹ.

Lời kết: Cảm xúc không có lỗi, lỗi ở cách ta đối xử với nó

Dạy trẻ THCS kiểm soát cảm xúc là một hành trình dài đòi hỏi sự kiên nhẫn tột độ của những người làm vườn mang tên Cha Mẹ.

Chúng ta không thể hy vọng một mầm non vừa mới nhú đã có thể đứng vững trước gió bão. Chúng ta cũng không thể cắt trụi lá của nó chỉ vì sợ gió thổi gãy cành.

Hãy cứ để con được buồn, được giận, được khóc và được tổn thương. Nhiệm vụ của chúng ta là đứng đó, vững chãi như một gốc cây cổ thụ, trao cho con sự bao dung và những công cụ cần thiết để con tự mình đi xuyên qua cơn bão.

Khi một đứa trẻ được phép sống thật với mọi tầng bậc cảm xúc của mình trong sự an toàn của gia đình, đứa trẻ ấy chắc chắn sẽ bước ra ngoài xã hội với một trái tim vô cùng bản lĩnh và ấm áp.

TÌm hiểu thêm nhiều thông tin Tâm lý học sinh tại Blog NovaTeen.