8 dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích mà cha mẹ thường bỏ qua
Trong xã hội hiện đại, thành tích học tập được xem là tấm vé vàng khiến nhiều bậc cha mẹ vô tình gây áp lực lên con cái. Tuy nhiên, không phải dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích nào cũng dễ nhận biết. Nếu bỏ qua, hậu quả có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tâm lý và quá trình phát triển của trẻ. Bài viết này sẽ giúp phụ huynh nhận diện sớm 8 dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích mà nhiều người vẫn thường xem nhẹ hoặc không để ý.
Dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích: Vì sao cha mẹ dễ bỏ qua?
Nhận diện không đơn giản như bạn nghĩ
Không ít phụ huynh chỉ để ý tới điểm số mà ít quan tâm tới cảm xúc, tâm trạng thật sự của con trẻ. Dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích nhiều khi được che giấu sau thái độ vâng lời, cố gắng hoặc im lặng chịu đựng. Điều này làm cho quá trình nhận diện và can thiệp trở nên khó khăn hơn.
Áp lực thành tích ảnh hưởng đến trẻ ra sao?
Theo nghiên cứu của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA), trẻ em đối mặt với áp lực học hành quá mức dễ mắc các vấn đề lo âu, trầm cảm, suy giảm khả năng sáng tạo. Trẻ không được giải tỏa stress còn có nguy cơ sa sút sức khỏe thể chất, giảm khả năng hòa nhập xã hội.
8 dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích cha mẹ cần chú ý
Áp lực thành tích có thể biểu hiện qua tâm trạng, hành vi và cả thể chất của trẻ. Dưới đây là 8 dấu hiệu phổ biến bạn nên lưu ý.
1. Sợ mắc lỗi và sợ thất bại
Trẻ thường lo lắng cực độ trước các bài kiểm tra, luôn sợ bị điểm kém hoặc làm sai khiến cha mẹ thất vọng. Họ có thể che giấu bài kiểm tra không tốt, né tránh các hoạt động thi đua để tránh rủi ro bị đánh giá.
Ví dụ thực tế:
Một học sinh lớp 8 chia sẻ: “Em rất sợ bị cô gọi trả lời. Em luôn mất ngủ trước ngày kiểm tra vì sợ không đạt thành tích như mong đợi của ba mẹ.”
Làm sao nhận biết?
Nếu trẻ đột ngột trở nên lo lắng mỗi khi gần tới kỳ thi, hoặc thường xuyên hỏi đi hỏi lại về điểm số, đây có thể là dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích.
2. Trở nên cáu kỉnh, dễ khó chịu
Áp lực học tập kéo dài khiến tâm lý trẻ căng thẳng, dễ “nổi đóa” vô cớ hoặc mất kiên nhẫn với người thân, bạn bè.
Ví dụ thực tế:
Một bạn nhỏ thường tỏ ra bực bội nếu bị làm phiền lúc học, hay cáu trách khi mẹ hỏi thăm chuyện đi học.
Làm sao nhận biết?
Trẻ có thể thay đổi thái độ rõ rệt, từ thân thiện sang cáu bẳn, phản ứng mạnh khi nói về bài vở hoặc thành tích.
Dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích thể hiện ở hành vi
3. Dành quá nhiều thời gian cho việc học
Trẻ hiếm khi tham gia hoạt động vui chơi, giải trí, bị ám ảnh bởi việc “phải học” để không tụt lại phía sau so với bạn bè.
Ví dụ thực tế:
Một học sinh tiểu học có thể học liên tục mỗi tối 3-4 tiếng, không nghỉ ngơi, kể cả cuối tuần vẫn xin làm bài tập thêm.
Làm sao nhận biết?
Trẻ tự ý cắt giảm giờ ngủ hoặc không muốn tham gia bất kỳ hoạt động ngoài trời nào chỉ để có thêm thời gian học.
4. Từ chối thử thách/môn học mới
Do sợ thất bại, trẻ ngại đăng ký tham gia các hoạt động mới, hoặc chọn tránh môn học mà cảm thấy khó đạt được điểm cao.
Ví dụ thực tế:
Bạn nhỏ lớp 5 không muốn học vẽ dù rất thích, chỉ vì sợ điểm thấp sẽ ảnh hưởng thành tích tổng kết.
Làm sao nhận biết?
Trẻ tránh xa các cuộc thi, không muốn tham gia các môn mới, ít thể hiện sở thích cá nhân.
Dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích về mặt thể chất
5. Có dấu hiệu mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ
Áp lực học tập kéo dài làm trẻ mất ngủ, khó ngủ hoặc tỉnh giữa đêm. Cơ thể thường xuyên trong trạng thái mệt mỏi, uể oải vào buổi sáng.
Ví dụ thực tế:
Trẻ thường than đau đầu, chóng mặt, đau bụng mỗi sáng trước khi đi học. Lâu dần có thể ảnh hưởng sức khỏe chung và khả năng tập trung.
Làm sao nhận biết?
Quan sát trẻ buồn ngủ vào ban ngày, giảm ăn uống hoặc kêu ca đau nhức không rõ nguyên nhân.
6. Ăn uống thất thường hoặc rối loạn ăn uống
Trẻ có thể bỏ bữa, ăn ít đi hoặc ăn nhiều bất thường khi căng thẳng (còn gọi là ăn uống cảm xúc).
Ví dụ thực tế:
Nhiều bạn có thói quen ăn vặt liên tục khi học thi, hoặc lại bỏ ăn sáng vì vội tới lớp ôn bài.
Làm sao nhận biết?
Chú ý nếu con đột nhiên tăng – giảm cân hoặc liên tục xin ăn vặt bất thường.
Dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích về cảm xúc
7. Thiếu động lực vui chơi, giảm nhiệt huyết với sở thích cá nhân
Trẻ đột nhiên không còn hào hứng với những hoạt động từng yêu thích, mọi sự chú ý dồn hết cho việc học.
Ví dụ thực tế:
Trước đây, bé rất thích đá bóng mỗi chiều nhưng giờ lại viện cớ bận học để từ chối mọi cuộc chơi với bạn.
Làm sao nhận biết?
Trẻ tránh xa mọi trò chơi, giao tiếp với bạn bè giảm, chỉ chú trọng đến bài vở dù thành tích đã tốt.
8. Dễ bị tổn thương trước lời nhận xét, so sánh
Nếu cha mẹ hoặc thầy cô nhắc đến thành tích của bạn bè, trẻ dường như “sụp đổ”, cảm thấy tự ti và bị áp lực nặng nề.
Ví dụ thực tế:
Bạn nhỏ bật khóc hoặc tỏ vẻ buồn bã kéo dài khi nghe bố mẹ nhắc “con bạn A được 10 điểm”.
Làm sao nhận biết?
Trẻ đặc biệt nhạy cảm, dễ buồn hoặc nản lòng khi bị so sánh về điểm số hoặc thành tích học tập.
Phụ huynh nên làm gì khi thấy dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích?
Chủ động đồng hành, tạo môi trường tích cực
Người lớn cần quan tâm đến cảm xúc con. Đừng tạo áp lực từ những kỳ vọng quá cao. Hãy ghi nhận nỗ lực thay vì chỉ nhìn vào kết quả, đồng thời động viên con thử thách bản thân trong môi trường an toàn.
Thường xuyên trò chuyện, lắng nghe chia sẻ của trẻ
Giúp trẻ hiểu rằng sai sót là một phần tự nhiên của học tập, động viên con chia sẻ nỗi lo lắng hoặc đề xuất phương án giải tỏa căng thẳng như tham gia câu lạc bộ sở thích, thể thao, v.v.
Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết
Nếu trẻ có biểu hiện căng thẳng kéo dài, hãy cân nhắc tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc nhà tư vấn giáo dục. Phụ huynh có thể tham khảo thêm các chủ đề về tâm lý hoặc dạy con trên Novateen để biết cách đồng hành hiệu quả nhất.
Giải đáp thắc mắc thường gặp về dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích
1. Áp lực thành tích ở trẻ có ảnh hưởng lâu dài không?
Có. Nếu kéo dài, trẻ có thể gặp vấn đề về tâm lý như lo âu, tự ti, rối loạn cảm xúc thậm chí phát triển các thói quen xấu trong giao tiếp xã hội.
2. Cha mẹ nên phản ứng ra sao khi phát hiện con bị áp lực thành tích?
Hãy đồng cảm, chia sẻ với trẻ, giảm kỳ vọng vào điểm số và chú trọng động viên quá trình học. Có thể cân nhắc cho con nghỉ ngơi và tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn nếu cần.
3. Các dấu hiệu trẻ bị áp lực thành tích có giống với trầm cảm?
Một số dấu hiệu có thể giống, như mệt mỏi, mất ngủ, suy giảm hứng thú. Tuy nhiên, áp lực thành tích thường gắn với những thời điểm học tập hoặc kỳ thi căng thẳng và sẽ giảm dần khi được can thiệp sớm.
4. Làm sao phân biệt trẻ siêng học với trẻ bị áp lực thành tích?
Trẻ siêng học có tinh thần thoải mái, còn trẻ bị áp lực thường lo lắng, căng thẳng và có các biểu hiện tâm, sinh lý bất thường như đã nêu trong bài.
5. Phụ huynh có thể học thêm ở đâu để dạy con hiệu quả?
Phụ huynh nên đọc thêm các bài về học tập và kiến thức trên Novateen hoặc tham khảo các nguồn uy tín như Child Mind Institute.
Đọc thêm các chủ đề về tâm lý trẻ, dạy con và học tập hoặc quay lại Trang chủ Novateen để có thêm kiến thức đồng hành cùng con.
