Mục lục

Học sinh nên ôn tập theo sơ đồ hay bảng biểu? Ưu nhược điểm và cách lựa chọn hiệu quả

Việc ôn tập là một trong những yếu tố then chốt quyết định kết quả học tập của học sinh. Tuy nhiên, giữa vô vàn phương pháp ghi nhớ, lựa chọn học sinh nên ôn tập theo sơ đồ hay bảng biểu đang khiến nhiều bạn học sinh và phụ huynh băn khoăn. Mỗi phương pháp đều có những ưu nhược điểm riêng, phù hợp với từng kiểu môn học cũng như đặc điểm cá nhân của mỗi người. Vậy đâu là lựa chọn tối ưu để ôn tập hiệu quả và ghi nhớ sâu lâu dài? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết, đưa ra lời khuyên giúp bạn đọc tự tin lựa chọn phương pháp phù hợp, thống nhất với các chuyên gia trên thế giới cũng như thực tiễn học tập tại Việt Nam.

Sơ đồ tư duy – Công cụ ôn tập bắt mắt và phát huy tư duy liên kết

Khái niệm và cách sử dụng sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy (mindmap) là phương pháp ghi chú, hệ thống kiến thức dưới dạng cây hoặc hình nhánh, từ một ý tưởng trung tâm tỏa ra các nhánh phụ liên kết các dữ liệu, khái niệm liên quan. Theo Mind Mapping.com, sơ đồ tư duy phát triển từ năm 1970 bởi Tony Buzan, giúp tối ưu hóa việc tổ chức thông tin, phát huy trí tưởng tượng.

Trong học tập, học sinh thường sử dụng sơ đồ tư duy bằng cách viết đề tài, chủ đề hoặc thuật ngữ trung tâm ở giữa, sau đó phát triển các nhánh phụ như dàn ý, dữ kiện hỗ trợ (ví dụ, trong môn Sinh học – chủ đề Hô hấp tế bào, học sinh vẽ nhánh về giai đoạn đường phân, chu trình Krebs, chuỗi vận chuyển electron…)

Lợi ích và thực tiễn áp dụng sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy giúp người học “nhìn thấy toàn cảnh” kiến thức một cách trực quan. Các ưu điểm phải kể đến gồm:

Khơi gợi sáng tạo, cải thiện khả năng ghi nhớ nhờ liên kết hình ảnh, màu sắc.
Dễ dàng hệ thống hóa ý chính, hạn chế bỏ sót thông tin quan trọng.
Thích hợp với môn nhiều khái niệm, lý thuyết phức tạp như Lịch sử, Địa lý, Văn học, Sinh học…

Nghiên cứu tại Đại học East Carolina (2018) chỉ ra 78,3% sinh viên sử dụng sơ đồ tư duy đạt điểm số cao hơn ở các bài kiểm tra tổng hợp.^[1]

Bạn có thể khám phá thêm những kỹ thuật học tập hiệu quả tại chuyên mục học tập của Novateen.

Bảng biểu – Phương pháp quy chuẩn hóa, dễ so sánh và tổng hợp

Khái niệm, cách trình bày bảng biểu trong ôn tập

Bảng biểu thường là các khung có cột dòng, dùng để phân loại, liệt kê, so sánh hoặc tổng hợp dữ liệu một cách ngắn gọn. Bảng biểu đơn giản chỉ có hai cột – “Từ” và “Nghĩa”, hoặc mở rộng với nhiều trường thông tin như “Đặc điểm”, “Ví dụ”, “Ý nghĩa”…

Bảng biểu thích hợp với các môn như: Toán học, Vật lý, Hóa học (với hệ thống công thức, so sánh đặc điểm, quá trình biến đổi), tiếng Anh (học từ vựng, cấu trúc ngữ pháp, đối chiếu thì động từ, bảng động từ bất quy tắc…)

Lợi ích và giới hạn khi ôn tập theo bảng biểu

Lợi ích nổi bật khi ôn tập theo bảng biểu gồm:

So sánh, đối chiếu dữ liệu nhanh chóng, rõ ràng.
Giúp học sinh hệ thống kiến thức phân loại; nhớ các trường hợp ngoại lệ.
Rất hữu ích khi ghi nhớ những kết cấu lặp lại, học thuộc lòng số liệu, mẫu câu, định nghĩa.

Tuy nhiên, bảng biểu lại không trực quan như sơ đồ tư duy. Đôi khi học sinh có thể thuộc hết dữ liệu nhưng khó hình dung tổng thể hoặc áp dụng vào bài tập thực tiễn.

So sánh ưu nhược điểm: Sơ đồ tư duy và Bảng biểu dưới góc độ khoa học

Ưu điểm vượt trội của sơ đồ tư duy

Sử dụng sơ đồ tư duy tối ưu cho dạng kiến thức cần tư duy liên kết, tổng hợp. Sơ đồ cho phép linh hoạt thêm thắt thông tin phụ trợ, mở rộng liên tưởng với màu sắc, biểu tượng – giúp não bộ hoạt động hiệu quả và tự nhiên hơn. Theo Harvard Medical School, việc học qua hình ảnh giúp tăng 65% khả năng lưu trữ thông tin ở trẻ vị thành niên.^[2]

Nhược điểm của sơ đồ tư duy

Nhược điểm lớn nhất là khó thực hiện nếu bạn chưa có nền tảng kiến thức bài bản. Với những người tư duy tuyến tính hoặc ôn thi cấp tốc, sơ đồ dễ dẫn tới rối thông tin nếu không kiểm soát tốt.

Đồng thời, khi kiến thức cần so sánh cụ thể hoặc ghi nhớ dữ liệu thuần túy, sơ đồ tư duy không phải lựa chọn số một.

Ưu điểm của bảng biểu

Bảng biểu nổi trội khi:

Tổng hợp thông tin chuẩn hóa, so sánh nhanh, không bỏ sót từng khía cạnh chi tiết.
Dễ chỉnh sửa, điền thêm kiến thức khi cập nhật tài liệu mới.
Phù hợp với các bài học yêu cầu ghi nhớ hệ thống như: các đặc điểm động vật, công thức hóa học, quy luật vật lý.

Nhược điểm của bảng biểu

Cách ôn tập này kém trực quan, đôi khi gây nhàm chán, khô khan. Với kiến thức có nhiều liên kết lạ (ví dụ các mạch kiến thức liên ngành) thì dùng bảng biểu khá hạn chế về tính sáng tạo và khả năng phân nhánh sâu rộng.

Để tìm hiểu thêm các phương pháp phối hợp hiệu quả, bạn có thể tham khảo mục dạy con.

Học sinh nên ôn tập theo sơ đồ hay bảng biểu? Lựa chọn theo mục tiêu và đặc điểm cá nhân

Khi nào nên ưu tiên sơ đồ tư duy?

Học sinh nên ưu tiên sơ đồ tư duy khi:

Ôn tập môn học có nhiều ý tưởng, khái niệm, mối liên hệ (Văn, Địa lý, Lịch sử, Sinh học nâng cao…)
Mục tiêu hiểu sâu bản chất, tự xây dựng mối liên kết mới.
Dễ bị chán nản với văn bản đơn thuần, thích yếu tố sáng tạo, màu sắc.

Ví dụ, khi học về hệ tuần hoàn trong Sinh học, sơ đồ tư duy giúp bạn hình dung dòng máu lưu thông, vai trò từng bộ phận, mối liên hệ các hệ thống cơ thể…

Khi nào nên sử dụng bảng biểu?

Dùng bảng biểu sẽ tối ưu khi:

Học thuộc lòng, ghi nhớ dữ liệu định lượng, số liệu, công thức.
Ôn tập để làm bài tập trắc nghiệm, so sánh hoặc tổng hợp nhiều đối tượng một lúc (các loại phản ứng hóa học, phân tích lỗi ngữ pháp…).
Những môn học hoặc phần kiến thức cần cầm chắc chi tiết, liệt kê.

Bạn có thể áp dụng bảng biểu với bảng động từ bất quy tắc tiếng Anh, bảng chuyển hóa vật chất trong Chuỗi thức ăn Sinh học…

Kết hợp cả hai phương pháp trong quá trình học là một trong những bí quyết học tập thông minh. Tham khảo thêm các phương pháp tại mục Học tập hoặc Kiến thức của Novateen.

Bí quyết kết hợp sơ đồ và bảng biểu – Đạt hiệu quả học tập tối ưu

Lập kế hoạch kết hợp thông minh theo chủ đề bài học

Không phải lúc nào bạn cũng nên chỉ dùng một phương pháp. Những học sinh giỏi thường kết hợp sơ đồ và bảng biểu trong cùng một buổi ôn tập. Ví dụ: dùng sơ đồ tư duy để hình dung “bức tranh tổng thể”, sau đó dựng các bảng biểu liệt kê chi tiết, dữ liệu để ghi nhớ vững chắc các thông tin nhỏ.

Bạn nên thử:

Bắt đầu với sơ đồ tư duy để phát triển khung kiến thức.
Bổ sung bảng biểu ở phần chuyên sâu, cần liệt kê rõ (công thức, so sánh).

Lựa chọn phù hợp với phong cách học cá nhân

Hiều rõ kiểu học của bản thân cũng là bí quyết quan trọng. Nếu bạn là người học bằng hình ảnh (visual learner), sơ đồ tư duy sẽ mang lại hiệu quả lâu dài. Ngược lại, nếu là người học bằng cách ghi nhớ, liệt kê (logical learner), bảng biểu giúp tối ưu hóa khả năng tiếp cận thông tin.

Hãy trao đổi với thầy cô hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia tâm lý học đường trong mục Tâm lý để xác định rõ điểm mạnh/mạnh để cá nhân hóa phương pháp học.

Giải đáp thắc mắc thường gặp

1. Học sinh nên ôn tập theo sơ đồ tư duy vào thời điểm nào?

Sơ đồ tư duy rất phù hợp trong giai đoạn ôn tổng hợp trước các kỳ kiểm tra, thi học kỳ hoặc thi chuyển cấp – khi cần hệ thống toàn bộ kiến thức lớn.

2. Có nên chỉ dùng một phương pháp khi ôn tập không?

Không, việc phối hợp cả sơ đồ tư duy và bảng biểu giúp bạn nhìn tổng thể, hiểu sâu, ghi nhớ lâu và không bỏ sót các chi tiết quan trọng.

3. Làm thế nào để chuyển đổi giữa hai phương pháp dễ dàng?

Bạn có thể xây phần kiến thức tổng thể bằng sơ đồ tư duy trước, khi cần phân tích sâu thì lập các bảng biểu chi tiết cho từng nhánh.

4. Nếu quá tải kiến thức thì nên ưu tiên bảng biểu hay sơ đồ tư duy?

Nên dùng sơ đồ tư duy đầu tiên để phân bổ, chia nhỏ các chủ đề, sau đó dùng bảng biểu cho từng phần một để ghi nhớ chi tiết.

5. Có ứng dụng online nào hỗ trợ lập sơ đồ và bảng biểu không?

Bạn có thể sử dụng MindMeister, Canva (sơ đồ tư duy) hoặc Google Sheets, Microsoft Excel (bảng biểu) – đều có bản miễn phí dành cho học sinh.

Chúc bạn thành công, tự tin chọn lựa phương pháp ôn tập phù hợp, phát huy tối đa điểm mạnh cá nhân! Đừng quên tham khảo thêm nhiều chủ đề bổ ích dành cho học sinh và phụ huynh tại trang chủ Novateen.