Cái bẫy tự kỷ: Phụ huynh đang hoang mang hay hiểu lầm sự khép kín của con tuổi THCS? | NovaTeen

Khi con đóng sập cửa phòng: Sự khép kín tuổi dậy thì và cái bẫy “Tự kỷ” khiến cha mẹ hoang mang

Gần đây, trong những hội nhóm phụ huynh có con học cấp 2, người ta thường xuyên bắt gặp những dòng tâm sự đầy lo âu: Sao dạo này con em lầm lì thế nhỉ, về nhà là chui tọt vào phòng đóng kín cửa. Hỏi gì nó cũng chỉ ừ hữ cho qua, cả ngày chẳng nói với bố mẹ quá ba câu. Có khi nào nó bị tự kỷ không các chị?

Chỉ cần một vài biểu hiện thay đổi tâm lý, cộng thêm sự bùng nổ của thông tin trên mạng, nhiều bậc cha mẹ đã nhanh chóng tự chẩn đoán bệnh cho con. Cái từ tự kỷ bỗng nhiên trở thành một nỗi ám ảnh, một cái bẫy tâm lý khiến cả gia đình rơi vào trạng thái hoang mang tột độ.

Nhưng hãy bình tĩnh lại. Trước khi vội vã đưa con đến các phòng khám tâm lý hay dán lên trán con một căn bệnh mà con không hề mắc phải, chúng ta cần nhìn sâu hơn vào thế giới bên trong của một đứa trẻ đang chật vật tập làm người lớn. Rất có thể, con không hề mang bệnh. Con chỉ đang bước qua một khúc cua sinh lý gập ghềnh nhất của đời người mà thôi.

Giải mã cái bẫy: Vì sao chúng ta dễ nhầm lẫn?

Lạm dụng thuật ngữ và sự hoảng loạn của thời đại số

Về mặt y khoa, rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder) là một hội chứng phát triển thần kinh thường được phát hiện từ rất sớm, ngay trong những năm đầu đời.

Tuy nhiên, trong ngôn ngữ đời thường, người ta lại dùng từ tự kỷ để ám chỉ bất kỳ ai ít nói, thu mình, hay không thích giao tiếp. Sự đánh đồng tai hại này chính là chiếc bẫy đầu tiên. Khi cha mẹ thấy đứa con lớp 6, lớp 7 của mình bỗng dưng không còn ríu rít kể chuyện trường lớp như hồi tiểu học, tự động não bộ người lớn sẽ bật còi báo động. Càng lên mạng đọc những bài viết không chính thống, cha mẹ càng hoang mang và tự bóp méo hình ảnh của con mình.

Nhu cầu thiết lập ranh giới cá nhân của tuổi THCS

Thực chất, việc con đóng sập cửa phòng không phải là dấu hiệu của bệnh lý. Đó là tiếng nói mạnh mẽ của nhu cầu độc lập.

Ở độ tuổi THCS, hormone thay đổi khiến não bộ của trẻ nhạy cảm hơn bao giờ hết. Con bắt đầu có những bí mật riêng, có những rung động đầu đời, và có những suy tư không muốn chia sẻ cùng ai. Căn phòng với cánh cửa khép kín chính là pháo đài an toàn, là chiếc kén để con tự tổ chức lại thế giới nội tâm đang vô cùng hỗn độn của mình.

Việc con không muốn nói chuyện với bố mẹ không có nghĩa là con từ chối thế giới. Chỉ là con đang dịch chuyển trọng tâm giao tiếp từ gia đình sang bạn bè đồng trang lứa. Đó là một cột mốc trưởng thành, chứ không phải là một sự thụt lùi.

Đằng sau sự im lặng: Con đang bệnh hay con đang kiệt sức?

Nếu loại trừ yếu tố sinh lý tuổi dậy thì, sự im lặng của con đôi khi lại xuất phát từ chính môi trường gia đình và áp lực học tập.

Năng lượng giao tiếp cạn kiệt vì áp lực

Hãy nhìn lại thời gian biểu của một học sinh cấp 2 hiện nay. Sáng học trên trường, chiều học tăng cường, tối chạy show ở trung tâm ngoại ngữ. Khối lượng kiến thức khổng lồ và áp lực điểm số vắt kiệt sức lực của con.

Giao tiếp cũng đòi hỏi năng lượng. Khi một đứa trẻ đã dùng hết 200% sức lực để đối phó với bài vở và những mối quan hệ bạn bè phức tạp ở trường, khi về đến nhà, con chỉ muốn được nghỉ ngơi. Sự lầm lì lúc này đơn giản là biểu hiện của sự kiệt quệ. Con không buồn nói, vì con không còn sức để nói.

Sự im lặng mang tên: Nói ra cũng chẳng để làm gì

Đây là một sự thật đau lòng mà ít phụ huynh dám đối diện. Rất nhiều đứa trẻ chọn cách khép mình lại vì chúng nhận ra rằng: Việc chia sẻ với bố mẹ không mang lại sự an ủi, mà chỉ rước thêm phiền phức.

• Kể chuyện điểm kém thì bị mắng là lười biếng.

• Kể chuyện xích mích với bạn thì bị gạt đi: Lo học đi, ba cái chuyện tào lao.

• Kể chuyện thích một thần tượng thì bị đánh giá là vô bổ.

Khi mỗi lời nói ra đều vấp phải sự phán xét, dạy đời hay phủ nhận từ người lớn, bộ não của con sẽ tự động hình thành cơ chế phòng vệ: Tốt nhất là im lặng. Cha mẹ tưởng con bị tự kỷ, nhưng thực ra con chỉ đang tự bảo vệ mình khỏi sự tổn thương từ chính những người thân yêu nhất.

Phân biệt ranh giới: Khép kín tuổi dậy thì và Trầm cảm học đường

Dù không nên vội vã kết luận con bị tự kỷ, nhưng cha mẹ cũng tuyệt đối không được chủ quan trước những dấu hiệu bất thường. Cần phân biệt rõ giữa sự khép kín tâm sinh lý và những vấn đề sức khỏe tinh thần thực sự (như trầm cảm, rối loạn lo âu).

Khép kín sinh lý (Bình thường):

• Con ít nói với bố mẹ, nhưng vẫn nhắn tin rôm rả với bạn bè.

• Con thích ở một mình, nhưng vẫn hào hứng với những sở thích cá nhân (đọc truyện, vẽ, chơi nhạc, xem phim).

• Con vẫn ăn ngủ điều độ và duy trì được kết quả học tập ở mức ổn.

Bất ổn tâm lý (Cảnh báo đỏ):

• Con cắt đứt liên lạc với tất cả mọi người, kể cả những người bạn thân nhất.

• Con bỏ bê vệ sinh cá nhân, rối loạn giấc ngủ (mất ngủ hoặc ngủ li bì).

• Con mất hoàn toàn hứng thú với những thứ từng rất đam mê.

• Có những biểu hiện tự làm đau bản thân hoặc những bài đăng tiêu cực, bi quan trên mạng xã hội.

• 

Chỉ khi xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo đỏ kéo dài, cha mẹ mới cần tìm đến sự can thiệp của chuyên gia tâm lý thực thụ, chứ không phải tự lên mạng đoán bệnh và hoang mang.

Phá vỡ sự im lặng: Mở khóa trái tim thay vì phá cửa phòng

Tại NovaTeen, chúng tôi luôn tin rằng sự thấu hiểu là liều thuốc chữa lành mạnh mẽ nhất. Để kéo con ra khỏi vỏ ốc, cha mẹ không thể dùng vũ lực hay sự áp đặt, mà cần một sự tiếp cận đầy nghệ thuật.

Tôn trọng không gian riêng của con

Đừng cố vặn tay nắm cửa khi con đã chốt trong. Đừng lén đọc tin nhắn hay kiểm tra ngăn kéo của con. Sự tôn trọng ranh giới là bước đầu tiên để xây dựng lại niềm tin. Hãy cho con biết rằng: Bố mẹ luôn ở ngoài này, khi nào con sẵn sàng, cửa phòng luôn mở để bố mẹ bước vào.

Chuyển đổi cách đặt câu hỏi

Thay vì tra khảo: Hôm nay đi học được mấy điểm? hay Tại sao mặt cứ sưng sỉa lên thế?, hãy thử những câu giao tiếp không đòi hỏi câu trả lời mang tính phòng thủ.

• Mẹ có mua món bánh con thích để trên bàn nhé.

• Hôm nay bố thấy một bài báo về ban nhạc con thích, bố gửi link cho con đọc nhé.

Sự kết nối mềm mại, không áp lực sẽ khiến con cảm thấy an toàn và từ từ hé mở cánh cửa lòng mình.

Tìm kiếm những khoảng không gian thứ ba

Nếu trong nhà quá ngột ngạt, hãy rủ con ra ngoài. Một buổi đi siêu thị cùng nhau, một chuyến dã ngoại cuối tuần, hay đơn giản là hai mẹ con cùng ngồi quán cafe. Trong những không gian trung lập, không có áp lực của bài vở hay những lời nhắc nhở quen thuộc, con sẽ dễ dàng cởi mở tâm sự hơn rất nhiều.

Lời kết

Nuôi dạy một đứa trẻ tuổi dậy thì giống như việc cầm trên tay một chú chim non. Nắm quá chặt, chim sẽ ngạt thở. Mở tay quá rộng, chim sẽ bay mất.

Việc con khép mình, ít nói không phải là một căn bệnh mang tên tự kỷ. Đó chỉ là một trạm dừng nghỉ tất yếu trên hành trình khôn lớn. Cha mẹ đừng vì sự hoang mang, thiếu hiểu biết mà dán lên con những nhãn mác tồi tệ.

Thay vì hoảng sợ trước sự im lặng của con, hãy học cách bao dung và thấu hiểu sự im lặng ấy. Hãy kiên nhẫn làm một người làm vườn lặng lẽ, tưới tắm tình yêu thương mỗi ngày, để rồi một sáng bình minh, cánh cửa phòng sẽ tự mở và đứa trẻ của bạn sẽ bước ra, trưởng thành, vững vàng và rực rỡ hơn bao giờ hết.

Tìm hiểu thêm nhiều nội dung Tâm lý khác tại Blog NovaTeen.