Cha mẹ nên làm gì để con tự giác hơn? 7 bí quyết đơn giản mà hiệu quả
Con tự giác học tập, sinh hoạt, làm việc nhà luôn là trăn trở lớn của nhiều bậc phụ huynh. Không phải ai cũng biết cách nuôi dưỡng tính tự giác cho trẻ từ nhỏ, dù đây là yếu tố quyết định thành công và hạnh phúc lâu dài của con sau này. Vậy, cha mẹ nên làm gì để con tự giác hơn? Bài viết này sẽ chia sẻ 7 bí quyết dễ áp dụng, đã được kiểm chứng thực tiễn, giúp bé ngày càng trưởng thành và chủ động.
1. Hiểu đúng về tính tự giác ở trẻ nhỏ
1.1. Tự giác là gì? Vai trò của tính tự giác với trẻ
Tự giác là khả năng chủ động thực hiện nhiệm vụ mà không cần bị nhắc nhở, thúc ép. Đối với trẻ em, đây là tiền đề để hình thành tư duy độc lập, tinh thần trách nhiệm và khả năng quản lý bản thân.
Theo Verywell Family, trẻ tự giác không chỉ học tốt mà còn vững vàng khi đối diện các thách thức trong cuộc sống.
1.2. Những hiểu lầm hay gặp về tự giác
Nhiều phụ huynh nghĩ rằng trẻ tự giác là do bẩm sinh hoặc cần “ép” bằng hình phạt, phần thưởng. Thật ra, tự giác là kỹ năng cần được hướng dẫn, hình thành từng ngày thông qua sự đồng hành và định hướng của cha mẹ.
Bạn có thể đọc thêm góc nhìn này ở chuyên mục Tâm lý để hiểu sâu hơn về đặc điểm tâm lý lứa tuổi của trẻ.
2. Cha mẹ làm gương: “Một tấm gương sống còn hơn trăm bài diễn thuyết”
2.1. Lời nói đi đôi với hành động
Trẻ học nhanh nhất qua quan sát. Nếu bạn chủ động dọn dẹp, làm việc đúng giờ, đọc sách mỗi ngày, con sẽ tự nhiên học theo. Những câu nhắc nhở sẽ trở nên vô nghĩa nếu cha mẹ không làm gương.
Ví dụ thực tế về làm gương
Ví dụ, bạn lên kế hoạch công việc và tự giác thực hiện trước mặt con. Việc này truyền thông điệp mạnh mẽ về sự kỷ luật và chủ động đến trẻ. Tại chuyên mục Dạy con của Novateen, rất nhiều cha mẹ đã chia sẻ về sức mạnh của việc “nói ít – làm nhiều” này.
3. Trao quyền – khuyến khích con tự lựa chọn và chịu trách nhiệm
3.1. Tạo cơ hội cho trẻ tự quyết chuyện cá nhân
Khi bạn hỏi con: “Hôm nay con muốn mặc áo xanh hay áo đỏ?”, hoặc “Con muốn học bài trước hay dọn phòng trước?”, tức là bạn đang trao quyền cho trẻ lựa chọn. Việc này giúp con thấy bản thân được tôn trọng, đồng thời học cách tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
3.2. Biết chấp nhận hậu quả, thành quả của bản thân
Nếu con chọn chơi trước, học sau và bị thiếu thời gian làm bài, hãy kiên nhẫn giúp con rút ra bài học. Đừng trách mắng hay vội vàng sửa lỗi giúp con. Những trải nghiệm nhỏ này chính là nền tảng quan trọng cho tính tự giác, trưởng thành sau này.
4. Xây dựng thói quen qua nguyên tắc và lịch sinh hoạt rõ ràng
4.1. Thiết lập quy tắc vừa phải, dễ nhớ, nhất quán
Trẻ nhỏ rất dễ bị xao nhãng nếu không có nguyên tắc. Cha mẹ nên xây dựng 3–5 quy tắc căn bản (ví dụ: “Hoàn thành việc cá nhân trước khi chơi”, “Dọn dẹp đồ chơi sau khi dùng xong”, “Không xem TV nếu chưa làm xong bài tập”) và nhắc lại thường xuyên.
4.2. Hỗ trợ con thiết lập thời gian biểu
Lập thời gian biểu giúp con hình dung thao tác làm việc mỗi ngày. Bằng cách dùng hình vẽ, bảng biểu hoặc app quản lý, cha mẹ sẽ giúp trẻ chủ động hơn mà không phải luôn thúc ép, nhắc nhở. Bạn có thể tham khảo các bài viết tại chuyên mục Học tập để biết thêm về thiết lập thời gian biểu vui nhộn cho trẻ nhỏ.
5. Động viên và khen ngợi đúng cách, thay cho phần thưởng vật chất
Lợi ích của cách động viên tích cực
Khoa học chứng minh: Lời khen đúng cách tác động mạnh đến động lực, lâu dài hơn nhiều so với phần thưởng vật chất. Đừng tiếc những lời khen khi con tự làm việc nhà, hoàn thành bài tập, dù chỉ là việc nhỏ.
Lời khen nào thực sự hiệu quả?
Khen nên tập trung vào sự nỗ lực (“Con đã cố gắng xếp đồ rất ngăn nắp!”) thay vì chỉ nhấn mạnh kết quả (“Con giỏi quá, đạt điểm 10!”). Theo PBS Parents, động viên sự cố gắng giúp trẻ duy trì động lực nội tại và tính tự giác bền vững hơn.
6. Dạy con xử lý cảm xúc và biết tìm kiếm sự trợ giúp
Dạy con nhận biết cảm xúc cá nhân
Việc rèn luyện khả năng tự giác không thể tách rời với quản lý cảm xúc. Cha mẹ cần giúp con gọi tên cảm xúc (buồn, giận, lo lắng…) và hướng dẫn cách đối mặt. Khi hiểu mình, trẻ sẽ chủ động hơn trong việc lập kế hoạch và giải quyết vấn đề.
Khuyến khích con trao đổi, không giấu diếm khó khăn
Mỗi khi gặp khó khăn, hãy khuyên con chia sẻ thay vì “giấu nhẹm” hay bỏ cuộc. Việc này xây dựng nền tảng vững chắc để con dám xin hỗ trợ đúng lúc, biết nhận sai và từ đó phát triển tính tự giác. Đọc thêm các phương pháp hỗ trợ quản lý cảm xúc trong chuyên mục Tâm lý của Novateen.
7. Thường xuyên trao đổi, lắng nghe và đồng hành cùng con
Nguyên tắc lắng nghe chủ động
Dù bận rộn, cha mẹ nên dành 10–15 phút mỗi ngày để hỏi han, tâm sự với con. Nghiên cứu của Đại học Harvard cho thấy, trẻ cảm thấy hiểu và chia sẻ dễ hình thành động lực nội tại, ý thức tự giác hơn các em bị kiểm soát quá mức.
Luôn là bạn đồng hành, không chỉ là “người ra lệnh”
Đôi khi, hãy cùng con thực hiện một số nhiệm vụ (dọn phòng, đọc sách, học bài…) để con cảm nhận được sự hỗ trợ, cổ vũ tinh thần. Điều này xóa đi cảm giác áp lực, giúp mối liên kết giữa cha mẹ – con cái ngày càng vững bền.
Giải đáp thắc mắc thường gặp về việc giúp con tự giác
1. Có nên phạt khi con không tự giác?
Không nên dùng hình phạt nặng nề. Hãy kiên nhẫn nhắc nhở và tìm nguyên nhân vì sao con thiếu tập trung. Khen ngợi nỗ lực nhỏ của trẻ hiệu quả hơn việc mắng mỏ, phạt vạ.
2. Trẻ bao nhiêu tuổi thì bắt đầu dạy tự giác?
Có thể rèn luyện từ khi trẻ 2–3 tuổi với những việc nhỏ phù hợp lứa tuổi. Càng bắt đầu từ sớm, thói quen tự giác càng bền vững.
3. Con “lì lợm”, không nghe lời thì sao?
Mỗi trẻ sẽ có cá tính riêng. Cha mẹ cần mềm dẻo, lắng nghe và động viên thay vì ép buộc. Đừng so sánh con với bạn bè cùng trang lứa.
4. Làm sao để biết con đã tự giác thực sự?
Nếu con tự chủ động làm việc cá nhân mà không cần nhắc nhở, biết tự kiểm soát và sửa sai, đây là dấu hiệu con đã hình thành thói quen tự giác.
5. Có nên áp đặt lịch sinh hoạt quá chặt chẽ không?
Chỉ nên xây dựng khung thời gian hợp lý, linh động điều chỉnh nếu cần. Lịch quá cứng nhắc có thể gây phản tác dụng.
Nuôi dưỡng tính tự giác là hành trình lâu dài, cần kiên nhẫn và nhất quán từ gia đình. Những bí quyết trên hy vọng giúp cha mẹ tháo gỡ băn khoăn về cha mẹ nên làm gì để con tự giác hơn. Đừng quên tham khảo thêm các chủ đề hữu ích tại Trang chủ Novateen, chuyên mục Kiến thức và các liên kết liên quan phía trên để đồng hành bền bỉ cùng sự trưởng thành của con.
