Vì Sao Cha Mẹ Khó Nói Lời Xin Lỗi Với Con?
Trong nhiều gia đình Việt Nam, hình ảnh cha mẹ nói lời “xin lỗi” với con cái vẫn còn khá hiếm hoi. Không ít tình huống quen thuộc vẫn diễn ra hàng ngày: cha mẹ nóng giận, trách mắng khi chưa hiểu rõ sự việc, sau đó nhận ra mình đã sai… nhưng rồi chọn im lặng để câu chuyện trôi qua.
Sự im lặng ấy tưởng như vô hại, nhưng lại để lại những khoảng trống cảm xúc trong lòng trẻ. Đứa trẻ có thể không phản ứng ngay lúc đó, nhưng ắt hẳn trong tâm trí, các em bắt đầu ghi nhớ: “Cảm xúc của mình không quan trọng”, “Người lớn không bao giờ sai”,…
Vậy vì sao cha mẹ khó nói lời xin lỗi với con? Nguyên nhân không chỉ nằm ở một câu nói khó thốt ra, mà ẩn sâu trong văn hóa, tâm lý và thói quen giáo dục nhiều thế hệ.
Lời Xin Lỗi – Vì Sao Lại Khó Nói?
Ảnh hưởng của tư duy giáo dục truyền thống
Trong nền văn hóa Á Đông, gia đình được tổ chức theo thứ bậc rõ ràng. Cha mẹ là người dạy dỗ, định hướng, quyết định. Trẻ em phải nghe lời, kính trọng và phục tùng. Đặc biệt, quan niệm “cha mẹ luôn đúng” tồn tại như một chuẩn mực vô hình.
Khi tư duy này ăn sâu vào trong suy nghĩ, việc cha mẹ xin lỗi con bị hiểu lầm là sự “mất giá”, là làm suy giảm vị thế của người lớn. Nhiều người lớn lên trong môi trường như vậy nên mặc định rằng: Cha mẹ có quyền trách phạt, còn trẻ em phải chịu đựng.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: Quyền lực không đồng nghĩa với đúng đắn. Khi một đứa trẻ bị trách oan, bị hiểu lầm hoặc bị la mắng quá mức, điều trẻ cần không chỉ là thời gian để quên đi mà là sự thừa nhận từ người gây ra tổn thương. Uy quyền thực sự không đến từ việc luôn đúng, mà đến từ sự công bằng và khả năng chịu trách nhiệm cho hành vi của mình.
Nỗi sợ mất uy và mất sự tôn trọng
Một trong những nỗi sợ phổ biến của cha mẹ là: “Nếu mình xin lỗi, con sẽ coi thường mình”, hoặc “Con sẽ được đà lấn tới”. Nỗi lo này phản ánh sự nhầm lẫn giữa uy quyền và sự áp đặt. Uy quyền là sự tôn trọng được xây dựng từ nhân cách, từ cách cư xử nhất quán và công bằng. Còn áp đặt là duy trì quyền lực bằng nỗi sợ.
Thực tế cho thấy, trẻ em rất nhạy cảm với sự công bằng. Khi cha mẹ thừa nhận sai lầm, trẻ không vì thế mà xem nhẹ, mà ngược lại còn học được một bài học quý giá: ai cũng có thể sai và điều quan trọng là biết sửa sai. Một người lớn dám xin lỗi là một người lớn đủ tự tin vào giá trị của mình. Sự chân thành không làm giảm uy quyền, mà khiến uy quyền trở nên có chiều sâu và đáng tin cậy hơn.
Cái tôi và khó khăn khi thừa nhận sai lầm
Thừa nhận sai lầm luôn là một thử thách với bất kỳ ai, không riêng gì cha mẹ. Khi nói lời xin lỗi, người lớn phải đối diện với cảm giác mình đã hành xử chưa đúng, đã làm tổn thương người khác, thậm chí đã không kiểm soát được cảm xúc. Điều này có thể chạm đến cái tôi cá nhân. Nhiều cha mẹ vô thức đồng nhất vai trò làm cha mẹ với hình ảnh “phải hoàn hảo”. Vì vậy, khi mắc lỗi, họ cảm thấy xấu hổ hoặc tự trách, rồi chọn cách né tránh thay vì đối diện.
Im lặng trở thành một cơ chế phòng vệ. Họ hy vọng rằng thời gian sẽ làm dịu mọi thứ. Nhưng đối với trẻ em, sự im lặng ấy không phải là giải pháp. Nó khiến trẻ cảm thấy bị bỏ rơi trong cảm xúc của chính mình. Khoảng cách không đến từ một lần la mắng, mà đến từ việc mâu thuẫn không được sửa chữa.
Thiếu kỹ năng giao tiếp bằng cảm xúc trong gia đình
Nhiều cha mẹ ngày nay chưa từng được xin lỗi khi còn nhỏ. Họ lớn lên trong môi trường nơi cảm xúc ít được gọi tên, tổn thương ít được thừa nhận nên khi không có hình mẫu tích cực, việc nói “bố mẹ xin lỗi” trở nên gượng gạo. Thậm chí có người không biết phải bắt đầu như thế nào, sợ nói ra sẽ khiến tình huống “ngượng ngùng” hơn.
Giao tiếp bằng cảm xúc là một kỹ năng cần được học và rèn luyện. Nếu trong gia đình không có thói quen nói về cảm xúc – buồn, giận, tổn thương – thì lời xin lỗi cũng khó có đất để tồn tại.
Sự Im Lặng Ảnh Hưởng Đến Tâm Lý Trẻ Như Thế Nào?
Trẻ cảm thấy cảm xúc của mình không quan trọng
Khi cha mẹ không thừa nhận sai lầm, trẻ dễ nội tâm hóa suy nghĩ rằng mình không xứng đáng được tôn trọng. Dần dần, trẻ có thể giảm bớt việc bộc lộ cảm xúc vì tin rằng nói ra cũng không thay đổi được gì. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lòng tự trọng và sự tự tin khi trưởng thành.
Hình thành niềm tin sai lệch về quyền lực và trách nhiệm
Trẻ học bằng cách quan sát. Nếu người lớn không bao giờ xin lỗi, trẻ có thể tin rằng: Ai có quyền lực hơn thì không cần chịu trách nhiệm. Niềm tin này có thể lặp lại trong các mối quan hệ bạn bè, tình yêu hoặc môi trường làm việc sau này.
Học cách né tránh thay vì đối diện sai lầm
Khi thấy cha mẹ chọn im lặng để mọi chuyện “trôi qua”, trẻ cũng học được mô hình ứng xử tương tự. Thay vì nhận lỗi và sửa chữa, trẻ có thể tìm cách lảng tránh, đổ lỗi hoặc chờ người khác quên đi. Một gia đình không biết xin lỗi sẽ khó dạy con về trách nhiệm thực sự.
Khoảng cách cảm xúc ngày càng lớn
Những tổn thương nhỏ nếu không được chữa lành sẽ tích tụ. Trẻ có thể trở nên ít chia sẻ, ít tâm sự, giữ khoảng cách với cha mẹ. Sự xa cách ấy không ồn ào, nhưng bền bỉ và âm thầm. Đến một lúc nào đó, cha mẹ có thể tự hỏi vì sao con không còn mở lòng, mà không nhận ra những lần mình đã bỏ lỡ cơ hội sửa chữa.
Cha Mẹ Nên Làm Gì?
Thừa nhận hành vi cụ thể
Một lời xin lỗi hiệu quả luôn đi kèm với việc xác định rõ mình đã sai ở đâu. Khi cha mẹ chỉ nói: “Thôi, bố/mẹ xin lỗi”, trẻ có thể cảm nhận được sự qua loa, hoặc thậm chí không hiểu người lớn đang xin lỗi vì điều gì. Thay vào đó, hãy chỉ ra hành vi cụ thể: “Bố xin lỗi vì đã lớn tiếng với con khi chưa nghe con giải thích”, “Mẹ xin lỗi vì đã so sánh con với bạn khác.”
Việc làm cụ thể cho thấy cha mẹ thực sự nhận thức được sai lầm của mình, chứ không phải xin lỗi để kết thúc câu chuyện. Điều này giúp trẻ hiểu rằng hành vi đó là điều không nên lặp lại và quan trọng hơn, trẻ cảm thấy mình được tôn trọng. Khi cha mẹ gọi đúng tên hành vi sai, trẻ học được một kỹ năng quan trọng: Biết nhìn lại hành vi của chính mình khi mắc lỗi.
Thấu hiểu cảm xúc của con
Sau khi thừa nhận sai lầm, bước tiếp theo không kém phần quan trọng là thừa nhận cảm xúc của trẻ.
Nhiều bậc phụ huynh dừng lại ở câu xin lỗi mà quên rằng điều trẻ cần nhất là được thấu hiểu. Hãy cho con biết rằng bạn nhìn thấy cảm xúc của con: “Mẹ biết lúc đó con buồn và tổn thương, ““Bố hiểu rằng con cảm thấy không công bằng.”
Khi cảm xúc được gọi tên, trẻ cảm thấy được lắng nghe và công nhận. Đây là yếu tố cốt lõi giúp chữa lành. Một đứa trẻ không cần cha mẹ hoàn hảo, nhưng cần cha mẹ có khả năng nhìn thấy và tôn trọng cảm xúc của mình. Việc thấu hiểu còn giúp trẻ học cách nhận diện và diễn đạt cảm xúc – một kỹ năng quan trọng cho sự phát triển tâm lý lành mạnh sau này.
Không biện minh, không đổ lỗi
Một trong những sai lầm phổ biến là lời xin lỗi đi kèm với biện minh: “Mẹ xin lỗi nhưng tại con cãi trước”, “Bố nóng giận cũng vì con làm sai.”
Khi thêm chữ “nhưng”, trách nhiệm lập tức bị chuyển hướng. Lời xin lỗi trở thành một cách hợp thức hóa hành vi sai, thay vì thực sự chịu trách nhiệm. Xin lỗi đúng nghĩa là thừa nhận phần sai của mình – dù hoàn cảnh có thế nào. Con có thể mắc lỗi, nhưng cách phản ứng của cha mẹ vẫn là lựa chọn của cha mẹ.
Việc không biện minh giúp trẻ hiểu rằng: Mỗi người phải chịu trách nhiệm cho hành vi của chính mình, không đổ lỗi hoàn toàn cho hoàn cảnh hay người khác.
Cam kết thay đổi
Một lời xin lỗi chỉ dừng lại ở quá khứ là chưa đủ. Điều giúp trẻ lấy lại niềm tin là cam kết thay đổi trong tương lai.
Cha mẹ có thể nói: “Lần sau mẹ sẽ bình tĩnh hơn trước khi nói chuyện với con”, “Bố sẽ cố gắng nghe con giải thích trước khi kết luận.”
Cam kết không cần quá lớn lao, nhưng cần thực tế và khả thi. Điều này gửi đến trẻ một thông điệp quan trọng: mối quan hệ này đủ quan trọng để được sửa chữa và cải thiện. Khi trẻ thấy sự thay đổi dần dần trong hành vi của cha mẹ, niềm tin sẽ được xây dựng lại. Và chính trong quá trình đó, trẻ học được bài học quý giá về trách nhiệm, sự trưởng thành và khả năng làm mới một mối quan hệ sau mâu thuẫn.
Truy cập Blog NovaTeen để nhận nhiều thông tin hữu ích.
