Vì sao học sinh hay so sánh mình với bạn khác? 5 lý do bạn chưa từng nghĩ tới
Trong suốt quá trình học tập, rất nhiều học sinh từng đặt câu hỏi: Vì sao học sinh hay so sánh mình với bạn khác? Đây là một hành động phổ biến, không chỉ ở lứa tuổi nhỏ mà còn kéo dài đến khi trưởng thành. Vậy điều gì thúc đẩy học sinh liên tục nhìn sang bạn bè, rồi tự cân đo, tự đánh giá về bản thân? Hãy cùng khám phá 5 lý do sâu xa mà có thể bạn chưa từng nghĩ tới, cùng những giải pháp hữu ích giúp trẻ tự tin hơn trên hành trình phát triển bản thân.
1. Áp lực thành tích và môi trường cạnh tranh
1.1. Môi trường học tập đề cao điểm số
Ở môi trường học đường tại Việt Nam, thành tích học tập được quan tâm đặc biệt. Thành tích thường là tiêu chí để đánh giá một học sinh giỏi hay yếu. Chính vì vậy, học sinh dễ dàng rơi vào vòng xoáy so sánh điểm số, thành tích học tập với nhau.
Số liệu từ trang VnExpress cho thấy, 68% học sinh cảm thấy áp lực về thành tích do sự so sánh từ môi trường xung quanh. Đặc biệt, những kỳ thi lớn càng khiến áp lực này tăng cao.
1.2. So sánh như thước đo giá trị bản thân
Bên cạnh áp lực từ trường lớp, nhiều gia đình cũng đặt nặng việc học, vô tình tạo ra thước đo giá trị bản thân qua thành tích học tập. Những câu nói như “Sao con không được điểm cao như bạn A?” hay “Con hãy cố gắng như bạn B…” lặp đi lặp lại, dẫn đến tâm lý tự so sánh của trẻ.
Xem thêm chủ đề dạy con hiệu quả tại chuyên mục Dạy con của Novateen.
2. Đặc điểm tâm lý lứa tuổi vị thành niên
2.1. Giai đoạn hình thành cái tôi cá nhân
Một lý do quan trọng giải thích vì sao học sinh hay so sánh mình với bạn khác là do đặc điểm tâm lý tuổi mới lớn. Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu tự ý thức về bản thân, mong muốn được công nhận và so sánh mình với tiêu chuẩn của nhóm bạn cùng lứa.
Một nghiên cứu của Trường Đại học Quốc gia Hà Nội chỉ ra, 80% học sinh THCS và THPT thường xuyên so sánh bản thân về học lực, ngoại hình hoặc kỹ năng xã hội với bạn bè xung quanh.
2.2. Nhu cầu được gia nhập và không muốn bị bỏ lại phía sau
Ở tuổi này, trẻ thích kết bạn, tham gia nhóm, hòa đồng với tập thể. Việc so sánh trở thành “cầu nối” để hiểu mình có đang theo kịp bạn bè hay không. Nếu cảm thấy thua kém, trẻ có thể bị tổn thương tâm lý, thiếu tự tin hoặc hình thành mặc cảm tự ti – điều này ảnh hưởng trực tiếp đến học tập và phát triển cá nhân.
Xem thêm các vấn đề tâm lý trẻ gặp phải tại mục Tâm lý của Novateen.
3. Ảnh hưởng từ gia đình và truyền thông xã hội
3.1. Gia đình vô tình so sánh con với người khác
Nhiều bậc phụ huynh nghĩ rằng so sánh để con nỗ lực hơn. Tuy nhiên, những so sánh thiếu tế nhị vô tình trở thành áp lực tâm lý nặng nề. Tỷ lệ học sinh bị áp lực tâm lý do so sánh từ gia đình chiếm tới 55% theo khảo sát của Báo Gia đình và Xã hội.
Đây là một trong những chủ đề lớn mà chuyên mục Dạy con thường xuyên đề cập để giúp cha mẹ nhận diện và điều chỉnh hành vi nuôi dạy phù hợp.
3.2. Mạng xã hội khuếch đại sự so sánh
Facebook, Instagram, TikTok… là môi trường “khoe thành tích” cực kỳ đặc trưng. Các bạn học sinh dễ choáng ngợp trước những hình ảnh thành công, ngoại hình nổi bật hoặc các hoạt động nổi bật của bạn bè trên mạng. Chính điều này khiến cho việc so sánh bản thân càng trở nên phổ biến, thậm chí đi quá đà.
4. Thiếu kỹ năng đánh giá bản thân và định hướng cá nhân
4.1. Thiếu tự nhận thức về điểm mạnh – điểm yếu
Nhiều học sinh chưa thực sự hiểu rõ bản thân, khi đó càng dễ bị tác động bởi yếu tố ngoại cảnh. Thay vì tập trung vào tiến bộ cá nhân, các em chỉ chú ý đến thành tích của bạn bè, dẫn đến việc mất động lực vì cảm thấy thua kém hoặc không bằng ai.
Các kỹ năng tự đánh giá, đặt mục tiêu và ghi nhận sự tiến bộ cá nhân cần được rèn luyện ngay từ nhỏ. Để khám phá thêm các kiến thức nền tảng, hãy đọc Kiến thức của Novateen.
4.2. Chưa xây dựng được giá trị cá nhân vững chắc
Việc thiếu sự định hướng giá trị cá nhân (như trung thực, kiên trì, lòng biết ơn…) khiến các em dễ mất phương hướng, bị cuốn vào vòng so sánh tiêu cực thay vì phát triển bản thân. Ví dụ, một bạn học giỏi thường xuyên nhận được lời khen sẽ có xu hướng cố gắng giữ vững thành tích để không bị thua kém, thay vì học tập vì đam mê hay sở thích thật sự.
5. Tác động của bạn bè và môi trường xã hội
5.1. Áp lực “cạnh tranh ngầm” giữa bạn bè
Mỗi môi trường đều tồn tại sự cạnh tranh nhất định, đặc biệt trong nhóm bạn cùng học tập hay cùng làm việc nhóm. Việc so sánh từng bước tiến nhỏ của nhau có thể là “động lực thúc đẩy”, nhưng cũng dễ kéo theo ganh đua, so đo tiêu cực. Có trường hợp học sinh vì quá chú tâm so sánh, dẫn tới gây mâu thuẫn, xa lánh, thậm chí “bắt nạt tinh thần” bạn bè của mình.
5.2. Vai trò của giáo viên và nhà trường
Giáo viên là người truyền cảm hứng cho học sinh về việc phấn đấu không phải để bằng bạn mà là tiến bộ hơn chính mình ngày hôm qua. Tuy nhiên, thực tế ở một số trường vẫn tồn tại việc xếp hạng lớp, công khai điểm số hoặc tuyên dương “độc quyền” một số bạn, khiến các học sinh khác bị thúc ép cảm giác “mình phải bằng hoặc hơn bạn bè bằng mọi giá”. Điều này củng cố thói quen so sánh và xếp hạng không cần thiết.
Giải pháp giúp giảm bớt thói quen so sánh bản thân với người khác
1. Lắng nghe và ghi nhận cảm xúc của trẻ
Hãy tạo cơ hội để trẻ chia sẻ cảm xúc, kể cả khi trẻ cảm thấy thua kém hoặc không tự tin so với bạn bè. Sự lắng nghe và ghi nhận giúp trẻ cảm thấy được tôn trọng và thấu hiểu, từ đó dễ dàng vượt qua tâm lý so sánh tiêu cực.
2. Định hướng phát triển cá nhân thay vì chỉ chú trọng thành tích
Khuyến khích trẻ tập trung vào tiến bộ của bản thân, đặt mục tiêu phù hợp và ăn mừng những thành tựu nhỏ trên hành trình phát triển. Phụ huynh và giáo viên nên đồng hành, giúp trẻ xây dựng kế hoạch học tập và đánh giá khách quan sự tiến bộ từng giai đoạn, thay vì chỉ bám vào điểm số hoặc vị trí xếp hạng.
Khám phá thêm các phương pháp hỗ trợ học tập sáng tạo tại Học tập.
3. Dạy trẻ nhìn nhận giá trị cá nhân và yêu thương bản thân
Giúp học sinh nhận ra mỗi người đều có thế mạnh riêng. Quan trọng là phát triển bản thân từng ngày, không dừng lại ở sự công nhận từ bên ngoài. Đây cũng là cách giảm nguy cơ mắc phải các vấn đề tâm lý khi gặp thất bại hoặc va vấp trong học tập.
Bạn có thể tham khảo thêm từ các chuyên gia tâm lý uy tín trên trang Psychology Today.
Giải đáp thắc mắc thường gặp về “Vì sao học sinh hay so sánh mình với bạn khác”
Học sinh so sánh mình với bạn có phải là xấu không?
Không hẳn là xấu. Việc so sánh giúp học sinh có động lực phấn đấu. Tuy nhiên, nếu so sánh quá mức sẽ tạo áp lực dư thừa, dễ gây tự ti, ganh đua tiêu cực.
Phụ huynh nên làm gì khi con thường xuyên so sánh mình với bạn?
Phụ huynh cần lắng nghe cảm xúc, chia sẻ, động viên và hướng dẫn con tập trung vào sự tiến bộ của bản thân. Tuyệt đối tránh so sánh con với người khác.
Làm thế nào để học sinh tự tin hơn, không bị áp lực so sánh?
Giúp con xác định mục tiêu cá nhân, ghi nhận thành tích nhỏ, dạy con yêu thương và trân trọng chính mình, đồng thời rèn luyện kỹ năng tự đánh giá tích cực.
Liệu so sánh có thể thành động lực cho học sinh?
Có, khi so sánh lành mạnh, học sinh sẽ lấy đó làm mục tiêu phấn đấu. Nhưng nếu so sánh dẫn đến tự ti thì cần điều chỉnh lại cách nhìn nhận bản thân.
Có nên công khai điểm số, xếp hạng giữa các học sinh không?
Không nên, vì điều đó dễ gây áp lực, làm dấy lên ganh đua, so đo không lành mạnh. Thay vào đó, hãy tập trung vào hướng dẫn trẻ phát triển kỹ năng và tự hoàn thiện.
Kết luận: Hiểu được vì sao học sinh hay so sánh mình với bạn khác là một trong những bước quan trọng để cha mẹ, giáo viên và các em học sinh nhận diện và điều chỉnh hành vi, từ đó xây dựng sự tự tin, phát triển toàn diện. Đừng quên truy cập Trang chủ Novateen để học thêm nhiều kỹ năng hay giúp con tỏa sáng mỗi ngày!
